Hezârfen Ahmed Çelebi
“İlk havacılık tarihinin önemli adımları veya tarihi kişileri (Hezarfen Ahmed Çelebi’nin Galata Kulesi’nden Üsküdar meydanına kadar uçuşu ve Montgolfier Kardeşlerin sıcak hava balonu deneyleridir.”
Gökyüzünü kanatlarıyla kucaklayan Hezârfen Ahmed Çelebi…
1632 yılında Galata Kulesi’nden kollarına taktığı kanat benzeri düzenekle kendini bırakan Hezârfen Ahmed Çelebi, İstanbul Boğazı’nı aşarak Üsküdar Doğancılar Meydanı’na inmeyi başardı.
Evliya Çelebi’nin aktardığına göre bu uçuş, tarihte kıtalar arası ilk havacılık denemesi olarak kabul ediliyor. Hezârfen’in cesur girişimi bugün hâlâ göklere olan tutkumuzu besliyor.
Hezârfen Ahmed Çelebi, dünyada ilk kez uçmayı başaran Türk bilginidir. Onyedinci yüzyılda yaşadığı, 1623-1640 yılları arasında saltanat süren Sultan Dördüncü Murad zamanında, uçma tasarısını gerçekleştirdiği ve geniş bilgisinden ötürü halk arasında Hezarfen olarak anıldığı bilinmektedir.
Evinde deneylerle uğraşıp, çeşitli konularda araştırmalar yapan Hezârfen Ahmed Çelebi İsmail Cevheri adlı bir başka Türk bilginini örnek alarak, bugünkü hava taşıtlarının ilkel şeklini gerçekleştirmişti. Kuşların uçuşunu inceleyerek tarihi uçuşundan önce hazırladığı kanatlarının dayanıklılık derecesini ölçmek için, Okmeydanı'nda deneyler yapmış ve bir sabah kıyılarda biriken İstanbul halkının gözleri önünde, Galata kulesinden kendisini boşluğa bırakarak, kanatlarını hareket ettirerek boğazı aşmış ve Üsküdar semtine inmiştir.
Sarayburnu'ndaki Sinan Paşa köşkünden bu durumu seyreden Sultan Dördüncü Murad, Hezârfen Ahmed Çelebi ile önce çok yakından ilgilenmiş, ancak bu derece bilgili ve becerikli bir adamın varlığından kuşkuya düşerek onu Cezayir'e sürgün etmiştir. Hezârfen Ahmed Çelebi orada vefat etmiştir.
İnsanların bir araçla da olsa gökyüzünde kuşlar gibi süzülme isteği uçağın icadından çok daha öncesine dayanıyor. Örneğin, 1600’lerde Hezarfen Ahmet Çelebi’nin Galata Kulesi’nden Üsküdar’a kadar 6 km. yol aldığı ve 5 dakika havada kaldığı rivayet edilir. Ondan çok daha önce Cevheri’nin uçma teşebbüsleri vardır. Dünyada ilk uçuş deneme araçları uçurtma, balon ve zeplin olmuş, 19. yüzyılda başarılı denemeler yapılmıştır.
Türk Havacılığının Öncü İsmi : Vecihi HÜRKUŞ
Atatürk döneminde uçak vardı ve hatta Türkiye'de uçak üretimi gerçekleştirildi…
Atatürk'ün "İstikbal göklerdedir" vizyonu doğrultusunda Türk Hava Kurumu (o zamanki adıyla Türk Tayyare Cemiyeti) kuruldu ve 1925 yılında Kayseri'de TOMTAŞ Uçak Fabrikası'nın temelleri atıldı. 1926'da faaliyete geçen bu fabrikada yüzlerce uçak üretildi ve Türk havacılık sanayisinin temelleri atıldı. Vecihi Hürkuş gibi Türk girişimciler de bu dönemde kendi tasarladıkları uçakları üretmeyi başardılar. Nuri Demirağ tarafından başlatılan özel sektör girişimleriyle de ilk tamamen Türk yapımı uçaklar bu yıllarda gökyüzüyle buluştu.
Kuruluş tarihi 1 Haziran 1911 olan Türk Hava Kuvvetleri’nin “1” numaralı pilot brövesi, yani yeterlik belgesi, Mehmet Fesa Evrensev’e verilmiştir. Yapılan sınavı kazanarak Fransa’ya pilotluk eğitimi almaya giden Evrensev’in ilk uçuşunu gerçekleştirdiği tarih 26 Nisan’dı ve bu tarih günümüzde tüm dünyada Pilotlar Günü olarak kutlanmaktadır.
Ne yazık ki uçakların geliştirilmesinde I. ve II. Dünya Savaşlarının etkisi büyük olmuştur. Jet motoru 1929 yılında icat edilmiş, 1947’deyse ilk kez uçakla ses hızı aşılmıştır. Jet motorları 1950’den sonra insanlığın faydasına olacak biçimde yani yolcu ve ticari taşımacılık için kullanılmaya başlanmıştır.
Yüzde yüz yerli ilk Türk uçağı…
İstiklal Madalyası sahibi pilot Vecihi Hürkuş, savaş sonrası yabancılardan ele geçirilmiş bir uçağın motoru ile VECİHİ K-VI adını verdiği bir uçak tasarlamış ve 1925 yılında ilk uçuşu gerçekleştirmiştir. Fakat yüzde yüz yerli ilk tek motorlu uçak Nu.D-36, soyadını Atatürk’ün verdiği Nuri Demirağ’ın Beşiktaş’taki uçak fabrikasında üretilmiştir. 1938 yılında ise aynı fabrikada 6 kişilik çift motorlu yolcu uçağı Nu.D-38 üretilir.
Dünyada uçan ilk kadını soracak olursanız, yolcu olarak yer aldığı 1908 yılındaki uçuşuyla Fransız heykeltraş ve havacı Thérèse Peltier adını verebiliriz. Ülkemizin ilk kadın pilotu Bedriye Tahir Gökmen, ilk kadın jet pilotu ise Leman Bozkurt Altınçekiç olmuştur. 1958 yılında jet pilotu brövesini takan Leman Hanım aynı zamanda NATO’nun da ilk kadın pilotudur. Bildiğiniz gibi ülkemizin ve dünyanın ilk kadın savaş pilotu da Atatürk’ün manevi kızı Sabiha Gökçen’dir.
Cumhuriyetin İlk Havacılık Çalışmalarını yapan Nuri Demirağ ve Vecihi Hürkuş'tur. (1923-1941)
Türkiye'nin ilk uçak fabrikaları, dönemin CHP hükümetleri (İsmet İnönü) tarafından başlatılan tasfiye süreçleri ve Adnan Menderes (Demokrat Parti) hükümeti döneminde ABD destekli Marshall Planı politikaları doğrultusunda kesin olarak kapatılmıştır. Süreç üç ana teşebbüste şu şekilde gerçekleşmiştir:
TOMTAŞ (Kayseri Uçak Fabrikası): 1926'da kurulan fabrika, mali zorluklar sebebiyle önce 1928'de kapandı, ardından Milli Savunma Bakanlığı bünyesinde tekrar üretime geçti. II. Dünya Savaşı sonrasında ordunun yeterli siparişi vermemesi, yurt dışına satışların engellenmesi ve ABD ambargoları sebebiyle 15 Mart 1950'deki Şemsettin Günaltay (CHP) hükümeti kararnamesiyle faaliyetleri durduruldu. Daha sonra Adnan Menderes döneminde, 1952 yılında tamamen Makine ve Kimya Endüstrisi Kurumu'na (MKE) devredilerek uçak üretiminden çekildi.
Nuri Demirağ Fabrikası (Beşiktaş/Yeşilköy): Türkiye'nin ilk özel uçak fabrikası, dönemin hükümetlerinin (İsmet İnönü dönemi) sipariş iptalleri, THK'nın açtığı davalar ve uçakların yurt dışına ihracına getirilen yasaklar nedeniyle siparişsiz kalınca 1944 yılında kapandı.
Etimesgut Uçak Fabrikası: 1940'larda THK bünyesinde kurulan ve başarılı üretimler yapan tesis, Adnan Menderes hükümeti döneminde siparişlerin kesilmesiyle 1954 yılında MKE'ye devredildi ve havacılık faaliyetleri 1962 yılında tamamen sona erdirildi.
***
Havacılıktaki ilkler…
23 Ekim 1911'de İtalyan Yüzbaşı Carlo Piazza, Blériot XI uçağıyla tarihteki ilk askeri keşif uçuşunu gerçekleştirdi. 1 Kasım 1911'de Teğmen Giulio Gavotti, uçaktan el bombası atarak ilk hava bombardımanını yaptı.
Tarihteki ilk savaş uçağı düşürme olayı ise, Osmanlı askerleri tarafından 1912 Yılında Derne/Trablusgarp (günümüz Libya sınırları) içerisinde yapılan Trablusgarp Savaşı sırasında İtalyan ordusuna ait Pilot-İtalyan Yüzbaşı Ricardo Moizo'nun keşif/bombardıman uçağı hedef alınmış, yerden yapılan tüfek ve piyade ateşiyle düşürülmüş, tarihe ilk uçak düşürme olayı olarak kaydedilmiştir.